De sluis die meer is dan staal (Column Herman Slurink)

Soms zegt de manier waarop een overheid met een plek omgaat alles over hoe zij naar de mensen kijkt die er wonen.

Wie de afgelopen weken langs de Grote Kolksluis liep, zag geen verzameling vrijwilligers die ‘zomaar wat deden’. Je zag een dorp dat weigerde zichzelf op te geven. Ondernemers, vakmensen, jongeren, pensionado’s — mensen die hun vrije avonden verruilden voor verfkwasten, schoffels en schoonmaakmiddelen. Niet voor subsidie. Niet voor applaus. Maar omdat ze zich verantwoordelijk voelen voor hun omgeving. En precies daar wringt het inmiddels enorm.

Want terwijl Zwartsluis laat zien wat sociale cohesie werkelijk betekent, kijkt Rijkswaterstaat en ook de Provincie hoofdzakelijk naar protocollen, risicoanalyses en onderhoudstabellen. Alsof de Grote Kolksluis slechts een objectnummer in een systeem is. Een dossier. Een kostenpost. Maar een dorp leeft niet van spreadsheets alleen!

De Kolksluis ís Zwartsluis. Niet alleen historisch, maar sociaal, economisch en emotioneel. Het water bracht hier eeuwenlang handel, werkgelegenheid en verbinding. Rond die sluis ontstonden bedrijven, evenementen, horeca, toerisme en ontmoetingen. Kinderen groeiden ermee op. Bezoekers herkennen het als het gezicht van het dorp. Ondernemers investeerden juist dáár omdat het het kloppend hart van de gemeenschap is.

En wat gebeurt er als je zo’n hart langzaam dichtknijpt?

Dan ontstaat niet alleen economische schade. Dan verdwijnt vertrouwen. Trots. Energie. Verbondenheid. Juist dat laatste lijkt men in Den Haag structureel te onderschatten.

Want wat gebeurde er toen het onderhoud jarenlang uitbleef? Toen bruggen roestten, onkruid tierde en de omgeving verpauperde? Toen stond het dorp op. Niet één keer, maar twee keer. Eerst twintig jaar geleden met Clean Up Zwartsluis. Nu opnieuw. Dat zegt iets wezenlijks. Blijkbaar zit hier nog voldoende kracht, vakmanschap en saamhorigheid om verantwoordelijkheid te nemen voor de eigen leefomgeving. In een tijd waarin overheden voortdurend spreken over participatie en burgerkracht, zou je denken dat zoiets gekoesterd wordt. Maar in Zwartsluis gebeurt het tegenovergestelde.

Vrijwilligers die verloedering aanpakken krijgen te horen dat ze moeten stoppen en mogelijk kunnen worden beboet of gearresteerd. Borders mogen niet worden bijgehouden. Bruggen mogen niet worden geschilderd. Alsof initiatief eerst door vijf loketten moet voordat een grasspriet verwijderd mag worden. De boodschap die daarvan uitgaat is funest: betrokkenheid wordt niet beloond, maar afgeremd.

Beleid dat frustratie voedt

Niet omdat inwoners veiligheid onbelangrijk vinden — integendeel. Niemand pleit voor onverantwoord handelen. Maar veel Sluzigers voelen feilloos aan wanneer argumenten vooral gebruikt worden om afstand te creëren. Dat wringt des te meer omdat dezelfde sluisdeuren tijdens de Sleepbootdagen blijkbaar wél gewoon open konden en kort daarna weer gesloten werden. Voor veel inwoners bevestigt dat gevoel wat al langer leeft: technisch kan er blijkbaar meer dan bestuurlijk wordt toegestaan. Kinderen in kleine boten worden nu een groter vaarwater opgestuurd waar enorme containerschepen hun weg moeten vinden. Dit wordt als veiliger gezien door Rijkswaterstaat. Voor de bewoners een onbegrijpelijk en levensgevaarlijk standpunt.

Daarmee ontstaat een gevaarlijke dynamiek. Niet omdat inwoners radicaliseren, maar omdat het vertrouwen afbrokkelt. Mensen krijgen het gevoel dat besluiten al genomen zijn voordat het gesprek überhaupt gevoerd wordt. Dat inspraak vooral ceremonieel is. Dat lokale kennis er niet toe doet. En precies dát ondermijnt de sociale samenhang waar overheden zich zo graag op beroepen. Want gemeenschappen vallen niet uiteen doordat mensen teveel betrokken zijn. Ze vallen uiteen wanneer betrokkenheid structureel genegeerd wordt. Wat hier gebeurt, gaat daarom allang niet meer alleen over een sluis. Het gaat over de vraag hoeveel ruimte een gemeenschap nog krijgt om zélf vorm te geven aan haar identiteit. Over de vraag of burgers alleen gewenst zijn als belastingbetaler en toeschouwer, of ook als partner in verantwoordelijkheid.

Zwartsluis heeft de afgelopen maanden iets indrukwekkends laten zien. Geen cynisme. Geen vernieling. Geen afhaken. Maar saamhorigheid. Mensen die elkaar vonden in het idee dat hun dorp beter verdient dan achterstallig onderhoud en bestuurlijke afstandelijkheid.

Daar zouden overheden trots op moeten zijn.

Sterker nog: misschien ligt daar juist de oplossing. Niet in nóg meer afstand, verboden en dichtgeschroefde procedures, maar in samenwerking. Gebruik de kennis en betrokkenheid van het dorp. Zoek constructies waarin bewoners, ondernemers, gemeente en beheerders samen verantwoordelijkheid dragen. Want als inwoners bereid zijn hun eigen omgeving vrijwillig mooier te maken, dan bezit je als overheid geen probleem — maar een ongekende kracht.

Misschien moeten beleidsmakers eens ophouden uitsluitend naar de sluisdeuren te kijken.

En beginnen met kijken naar wat erachter leeft.

Herman Slurink.