Als de bomen aan de Havendijk konden spreken

De populieren aan de Havendijk zijn verdwenen. Maar wie goed kijkt naar de jaarringen, ontdekt dat de bomen ons misschien meer hebben nagelaten dan alleen hun kraters.

Eigenlijk waren het er heel veel. Twee lange rijen populieren stonden jarenlang aan de Havendijk in Zwartsluis. Ze hoorden bij het beeld. Je liep erlangs zonder er nog werkelijk naar te kijken. Dat doen we nu eenmaal met dingen die er altijd zijn. Ze worden zo vertrouwd dat ze bijna onzichtbaar worden… Totdat ze verdwijnen.

De afgelopen week gingen de populieren tegen de vlakte. De stammen werden in stukken gezaagd en opgestapeld. Plotseling lag daar, waar jarenlang een groene wand had gestaan, een kaal terrein. Vanaf het busstation heb je nu vrij uitzicht op de gigadozen van Genemuiden en de weidsheid richting Hasselt.

Kijkend naar de ordelijk gerangschikte brokstukken en de kraters tussen de dijk en het Zwartewater kwamen ook de beelden. Een omgezaagde boom heeft iets merkwaardigs. Aan de buitenkant ligt hij stil. Maar wie naar de binnenkant kijkt, ziet een heel verhaal.

De jaarringen

Jaar na jaar heeft de boom een nieuwe ring om zichzelf heen gelegd. Wij zien daarin vooral hout. Maar ergens tussen die ringen heeft een leven gezeten dat wij niet hebben kunnen zien. Regen en droogte. Storm en windstilte. Warme zomers en koude winters. Jaren waarin alles voorspoedig ging en jaren waarin het misschien wat minder was. En toen ik met mijn camera wat beter naar die afgezaagde stammen keek, gebeurde er iets vreemds. Ik zag van alles. Zoogdieren, vissen, gezichten, landschappen, steden, ruïnes. Soms leek het alsof er een vreemd wezen tussen de jaarringen verscholen zat. En ergens verscheen zelfs iets wat leek op een boot. Dat laatste was niet zo vreemd.

De bomen hebben immers jarenlang langs het water gestaan. Ze hebben schepen voorbij zien komen en mensen zien komen en gaan. Een paar keer lag er zelfs een nagebouwde Ark van Noach aan de Havendijk. Als er bomen zijn die van alles hebben meegemaakt, dan zijn het deze wel. Menig dier vind je in hun binnenste terug. En wat te denken van de sleepbootdagen.

Misschien hebben ze ook naar ons geluisterd

Naar het verliefde stel dat ’s avonds onder hun kruinen wandelde. Naar iemand die met zijn hond een ommetje maakte. Naar gesprekken over vakanties en verre landen. Naar plannen voor morgen. Maar ook naar zorgen die niet zo gemakkelijk verdwijnen. Over ziekte, ouder worden, verdriet. Over de wereld die steeds onrustiger lijkt te worden. Naar schipperslatijn.

De bomen stonden erbij en zeiden niets. Maar misschien hebben ze het wel allemaal opgeslagen. Niet in woorden natuurlijk. Bomen schrijven geen dagboeken, maar leggen hun herinneringen vast in hout. Ik bekijk de in delen afgezaagde stammen één voor één en lees de beelden.

Het leven blijft een wonderlijk mysterie. Zolang iets groeit, kijken we vooral naar de buitenkant. Pas wanneer het stilvalt, gaan we ons afvragen wat zich daarbinnen allemaal heeft afgespeeld. Dat geldt voor een boom. Maar eigenlijk ook voor een mens. Ieder mens draagt zijn eigen jaarringen met zich mee. Jaren van vreugde, verdriet, liefde, verlies, hoop en verwachting. Veel daarvan zien anderen niet. Aan de buitenkant lijkt iemand soms gewoon iemand die voorbijgaat. Maar binnenin zit een heel landschap verborgen. Misschien moeten we daarom soms wat beter leren kijken. Niet alleen naar wat onmiddellijk zichtbaar is, maar ook naar wat zich daarachter bevindt.

Ik bleef ondertussen fotograferen

Meer dan honderd foto’s heb ik gemaakt. En hoe langer ik keek, hoe meer ik zag. Wellicht zie ik dingen die anderen niet zien, maar dat geldt voor zoveel dingen. De een ziet een dier waar een ander slechts een vlek ziet. Een beeld wordt een verhaal terwijl een ander je knettergek verklaart. Maar is dat erg? Misschien is kijken wel meer dan registreren. Misschien betekent kijken soms dat je bereid bent iets te zien wat je niet direct kunt verklaren.

En toen kwam ik bij een beeld dat mij langer liet stilstaan en nog eens deed kijken. Een moeder met een kind. Het leek alsof ze zojuist uit een donkere grot naar buiten waren gekomen en samen de frisheid van de wijde wereld inademden. Ik moest aan Maria en het Kind denken. Een soort Lourdesgebeuren, zomaar ontstaan in het hout van een populier aan de Havendijk. Een Kerstverhaal in september.

En ineens voelde het alsof de bomen, die eerst nog zo nadrukkelijk hun einde hadden laten zien, ons toch nog iets anders wilden meegeven. Het einde is niet altijd alleen maar een einde. Er komt iets voor in de plaats. De gemeente heeft het verdwijnen van de populieren niet als een einde van het groene karakter van de Havendijk bedoeld. Er komen nieuwe bomen. Grotere bomen zelfs. Vier verschillende soorten, die samen opnieuw een groen beeld moeten gaan vormen. Het zal tijd kosten voordat ze zo groot zijn als hun voorgangers. Maar bomen hebben nu eenmaal tijd nodig en niets in de schepping heeft haast, behalve de mens. Misschien is dat ook wel een geruststellende gedachte. Alles heeft zijn tijd. Een tijd om te groeien. Een tijd om te bloeien. Een tijd om los te laten. En een tijd om opnieuw te beginnen.

Dat laatste woord kreeg voor mij nog een bijzondere betekenis toen ik las wat Albert Greveling na de kap was opgevallen. Hij was aanvankelijk tegen het verdwijnen van de populieren, maar had zich er inmiddels bij neergelegd. Toen hij nog eens bij de Havendijk kwam, viel hem iets anders op. Er lagen verschillende schepen voor de wal. En de namen daarvan lieten zich, zoals hij het zelf zei, op het goede moment zien. Het eerste schip heette Ora et Labora: Bid en werk. Daarna lag er een schip met de naam Inceptum: Beginnen. En ook de Rapide lag in de rij: Snel.

Was het toeval? Natuurlijk kan dat. Maar alles in mij verzet zich ertegen om het meteen als toeval weg te redeneren. Voor de oppervlakkige kijker is er alleen maar sprake van drie scheepsnamen die toevallig naast elkaar lagen. Maar misschien mogen we ook even glimlachen om de gedachte dat ze precies op het juiste moment voorbij kwamen. Bid en werk – beginnen – en voort… Kijk niet meer achterom.

De oude bomen zijn verdwenen. Hun jaarringen zijn blootgelegd en hebben ons nog even laten kijken naar wat al die jaren verborgen was. Kijk vooral zelf ook mee naar de beelden onder dit verhaal en laat de ver-beelding los, hoe langer je kijkt, hoe meer je ziet.

Een moeder met een kind… Nu begint er een nieuwe tijd aan de Havendijk.

Herman Slurink